Wyobrażenie pierwszego roweru często prowadzi do wysokiego bicykla z ogromnym przednim kołem, ale ta konstrukcja pojawiła się dopiero później. Pytanie, jak wyglądał pierwszy rower, prowadzi przede wszystkim do drewnianej draisiny bez pedałów, którą napędzało się odpychaniem stóp od podłoża. Wyjaśniam, czym różniła się od późniejszych welocypedów, dlaczego była trudna w jeździe i jak z tej prostej maszyny powstał współczesny rower.
Najwcześniejszy rower przypominał lekką maszynę do odpychania
- Draisina miała dwa koła ustawione w jednej linii, drewnianą ramę, siodełko i kierownicę.
- Pierwsza popularna konstrukcja nie miała pedałów ani łańcucha.
- Rowerzysta poruszał się, odpychając stopami od ziemi, podobnie jak na współczesnej biegowej hulajnodze.
- Pedały pojawiły się później, w welocypedach rozwijanych we Francji w latach 60. XIX wieku.
- Dzisiejszy układ dwóch podobnych kół i napędu na tylne koło upowszechnił się dopiero przy rowerze bezpieczeństwa w latach 80. XIX wieku.
Pierwszy rower nie miał pedałów ani łańcucha
Za najwcześniejszego praktycznego poprzednika roweru uznaje się d raisinę, znaną także jako maszynę biegową lub hobby horse. Skonstruował ją niemiecki wynalazca Karl von Drais. Publicznie zaprezentował ją w 1817 roku, a rok później rozwiązanie zaczęto chronić patentowo na kolejnych rynkach.
Na pierwszy rzut oka była to bardzo prosta maszyna. Miała dwa koła o zbliżonej wielkości, ustawione jedno za drugim, długą drewnianą ramę, siodełko oraz przednie koło połączone z mechanizmem kierowniczym. Nie przypominała jeszcze roweru z katalogu sklepowego, ale najważniejsze rozwiązanie już istniało: kierujący utrzymywał równowagę na dwóch kołach ustawionych w jednej osi.
Napęd był czysto ludzki, lecz nie wykorzystywał pedałów. Siedzący na siodełku użytkownik odpychał się nogami od ziemi, nabierał prędkości, a potem unosił stopy i utrzymywał równowagę. Właśnie dlatego draisina była bliższa dzisiejszemu rowerkowi biegowemu niż klasycznemu rowerowi.
Przeczytaj również: Serious rowery - Marka własna, Gravix i czy warto kupić?
Jak wyglądała rama i pozycja rowerzysty
Rama najczęściej powstawała z drewna, choć poszczególne elementy mogły być wzmacniane metalem. Jej kształt był podłużny i stosunkowo prosty, a siodełko znajdowało się między kołami. Kierujący siedział wyżej niż na zwykłym krześle, ale znacznie niżej niż użytkownik późniejszego bicykla.
Koła miały szprychy, obręcze i proste ogumienie, jednak komfort jazdy pozostawał niewielki. Na nierównej drodze drgania przechodziły bezpośrednio na ramę i ciało, dlatego ten pojazd nie był wygodnym środkiem transportu w dzisiejszym rozumieniu. Jego największą zaletą była możliwość szybkiego przemieszczania się bez konia.
Dlaczego draisina była przełomem, mimo że trudno się nią jeździło
Wynalazek von Draisa nie był pierwszym pomysłem na pojazd z dwoma kołami. Wcześniej pojawiały się opowieści o podobnych maszynach, między innymi o francuskim célérifère z końca XVIII wieku, ale ich istnienie i wygląd nie są dziś pewnie potwierdzone. Dlatego historycy ostrożniej wskazują na draisinę jako pierwszy dobrze udokumentowany, sterowalny pojazd dwukołowy.
Największa trudność polegała na tym, że kierujący musiał jednocześnie sterować, odpychać się i kontrolować równowagę. Na gładkiej drodze można było osiągnąć całkiem dobrą prędkość, lecz zatrzymanie wymagało po prostu opuszczenia nóg na ziemię. Brak hamulca i amortyzacji sprawiał, że jazda po bruku szybko stawała się męcząca.
Von Drais zainteresował się takim pojazdem między innymi dlatego, że po złych zbiorach i niedoborze paszy konie stawały się drogie w utrzymaniu. Draisina nie rozwiązała problemów transportowych na dużą skalę, ale pokazała, że człowiek może skutecznie poruszać się na dwóch kołach bez napędu zwierzęcego.
W praktyce była to konstrukcja dla osób, które miały dostęp do dobrej drogi, odpowiednio dużo miejsca do nauki i gotowość do zaakceptowania sporego ryzyka upadku. To ważne rozróżnienie. Przełomowość draisiny nie oznaczała wygody, lecz stworzenie podstawy dla dalszych eksperymentów z równowagą i napędem.
Od odpychania stopami do pierwszych pedałów
Późniejsi konstruktorzy próbowali pozbyć się konieczności dotykania ziemi podczas jazdy. Najważniejszym krokiem było dodanie korb i pedałów, zwykle bezpośrednio do przedniego koła. Taki układ nie przypominał jeszcze współczesnego roweru, ponieważ każde naciśnięcie pedału obracało całe koło napędowe.
W latach 60. XIX wieku we Francji rozwijały się welocypedy kojarzone między innymi z rodziną Michaux. Ich drewniane lub metalowe ramy, twarde koła i bezpośredni napęd sprawiły, że otrzymały popularne określenie boneshaker, czyli „trzęsący kośćmi”. Nazwa dobrze oddawała wrażenia z jazdy po nierównej nawierzchni.
| Konstrukcja | Wygląd i napęd | Najważniejsze ograniczenie |
|---|---|---|
| Draisina z początku XIX wieku | Dwa podobne koła, drewniana rama, napęd nogami | Brak pedałów, hamulca i wygodnego zawieszenia |
| Welocyped z pedałami | Pedały zamocowane do osi przedniego koła | Twarda jazda i trudniejsze pokonywanie nierówności |
| Bicykl wysokokołowy | Ogromne koło przednie i małe tylne | Wysokie ryzyko upadku przez środek ciężkości |
| Rower bezpieczeństwa | Dwa koła podobnej wielkości, napęd łańcuchowy na tył | Początkowo słabsze materiały i ograniczona dostępność |
Dodanie pedałów zwiększyło użyteczność pojazdu, ale nie rozwiązało wszystkich problemów. Przednie koło musiało być duże, aby przy jednym obrocie pedałów przejechać dłuższy dystans. To doprowadziło do powstania wysokokołowca, którego charakterystyczna sylwetka do dziś bywa mylona z pierwszym rowerem.
Wysokie koło wyglądało efektownie, ale nie było dobrym rozwiązaniem
Bicykl wysokokołowy, nazywany też penny-farthingiem, miał bardzo duże koło z przodu i małe koło podporowe z tyłu. Siodło znajdowało się wysoko nad ziemią, często ponad głową osoby stojącej obok. Taka konstrukcja pozwalała jechać szybciej, ale wymagała zręczności już na etapie wsiadania.
Pedały nadal były połączone bezpośrednio z przednim kołem. Im większa była jego średnica, tym dłuższy dystans można było pokonać jednym obrotem korb. Z punktu widzenia osiągów miało to sens, jednak środek ciężkości znajdował się wysoko, a gwałtowne hamowanie mogło zakończyć się wyrzuceniem kierującego przez kierownicę.
Sam nie traktowałbym wysokokołowca jako „pierwszego roweru” w ścisłym sensie, tylko jako jeden z ważnych etapów rozwoju. Jego wygląd jest bardziej widowiskowy niż praktyczny. Dla współczesnego czytelnika najlepiej pokazuje, jak konstruktorzy próbowali zwiększyć prędkość, zanim pojawił się skuteczny napęd łańcuchowy.
Rower bezpieczeństwa przyjął kształt znany do dziś
Dzisiejszy wygląd roweru zaczął się utrwalać w latach 80. XIX wieku wraz z rozwojem tak zwanego roweru bezpieczeństwa. Konstrukcja miała dwa koła podobnej wielkości, nisko położone siodełko, ramę zbliżoną do rombu oraz pedały połączone z tylnym kołem za pomocą łańcucha.
To rozwiązanie zmieniło bardzo dużo. Kierujący mógł oprzeć stopy na ziemi bez schodzenia z wysokiego siodełka, a napęd na tylne koło poprawiał kontrolę nad pojazdem. Rower stał się łatwiejszy do opanowania, stabilniejszy i bardziej przyjazny dla szerszego grona użytkowników.
W tym okresie ważne były także ogumienie pneumatyczne, sprawniejsze hamulce i mocniejsze metalowe ramy. Nie wszystkie elementy pojawiły się jednocześnie, dlatego nie da się wskazać jednego dnia, w którym powstał rower w obecnym kształcie. Był to raczej ciąg ulepszeń trwający przez kilka dekad.
Jeśli interesują Cię późniejsze modele, ich przeznaczenie i różnice konstrukcyjne, pomocne będzie zestawienie opisujące modele rowerów. Historia pierwszych konstrukcji dobrze pokazuje, dlaczego współczesne rowery mają właśnie taką geometrię, napęd i położenie środka ciężkości.
Co z pierwszego roweru przetrwało do współczesności
Najstarsza draisina i nowoczesny rower dzielą ponad dwa stulecia rozwoju, ale łączy je podstawowa idea. W obu przypadkach mamy dwa koła ustawione w jednej linii, kierowanie przednim kołem oraz konieczność utrzymania równowagi przez osobę jadącą.
Zniknęły drewniane ramy, odpychanie stopami i niewygodne twarde koła, lecz sama zasada pozostała zaskakująco trwała. Gdy patrzę na współczesny rowerek biegowy, łatwo dostrzegam w nim uproszczoną wersję pomysłu von Draisa. To właśnie dlatego historia pierwszego roweru nie zaczyna się od pedałów, lecz od nauki panowania nad dwoma kołami.
Najkrócej mówiąc, pierwotny rower wyglądał jak drewniany pojazd bez pedałów, z dwoma podobnymi kołami, siodełkiem i kierownicą. Pedały, łańcuch, hamulce i charakterystyczna rama pojawiły się dopiero później, a ich rozwój stopniowo zamienił ciekawostkę techniczną w wygodny środek transportu.
